ประวัติโรงเรียน

โรงเรียนวัดเขมาภิรตาราม แต่เดิมนั้นกำเนิดจากการที่บิดามารดากุลบุตร มาฝากเป็นศิษย์วัดเขมาภิรตาราม กินอยู่หลับนอนที่วัดเพื่อการศึกษาเล่าเรียนกับพระ มีเจ้าอาวาสเป็นผู้ดูแลคล้ายกับครูใหญ่ พระลูกวัดเป็นครูน้อย อาศัยเรียนตามกุฏิ ศาลาการเปรียญ หน้าโบสถ์ วิชาที่สอนมี ภาษาไทย ภาษาขอม การอ่าน การเขียน การคัดลายมือ วิชาศีลธรรม วิชาพุทธศาสตร์ ประวัติศาสตร์พงศาวดารไทย จากความรู้และประสบการณ์ของพระผู้สอน

การเรียนการสอนดำเนินมาจนถึง พ.ศ. 2443 ท่านเจ้าคุณพระวินัยรักขิต (คง ปัญญาทีโป) เป็นเจ้าอาวาสวัดเขมาภิรตาราม ท่านมีความประสงค์จะส่งเสริมการศึกษาของกุลบุตรให้เจริญยิ่งขึ้น ประจวบกันเป็นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขยายการศึกษาออกไปยังหัวเมือง มีการตั้งโรงเรียนหลวงหรือโรงเรียนรัฐบาลในหัวเมืองหลายแห่ง โดยมีกรมศึกษาธิการในสมัยนั้นเป็นผู้ดำเนินการตามพระราชประสงค์ ท่านเจ้าคุณพระวินัยรักขิต เห็นว่ากุลบุตรที่นิยมศึกษาเข้าเรียนในโรงเรียนวัดเขมาภิรตารามมากขึ้นเรื่อยๆ ควรจะดำเนินการขอจัดตั้งโรงเรียนหลวงขึ้น จึงได้ติดต่อกรมศึกษาธิการให้ตั้งโรงเรียนหลวงขึ้นที่วัดเขมาภิรตาราม พ.ศ. 2450 กรมการศึกษาธิการอนุญาตให้ตั้งโรงเรียนหลวงขึ้นที่วัดเขมาภิรตาราม ให้ชื่อว่า "โรงเรียนวัดเขมาภิรตาราม" มีฆราวาสเข้ามาเป็นครูสอน เป็นโรงเรียนประเภทสหศึกษา (ในยุคเริ่มต้น) โดยมีท่านเจ้าคุณพระวินัยรักขิตอุปการะโรงเรียน

ต่อมานักเรียนเพิ่มขึ้นทุกๆปีจนสถานที่เรียนไม่เพียงพอ ท่านเจ้าคุณพระวินัยรักขิตได้ขอพระบรมราชานุญาตขอใช้พระที่นั่งมูลมณเฑียร (เป็นองค์พระที่นั่งที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้รื้อถอนจากในพระบรมมหาราชวังมาสร้างไว้ที่วัดเขมาภิรตาราม เดิมใช้เป็นที่รับรองและประทับแรมสำหรับพระเถระผู้ใหญ่ที่เป็นพระราชวงค์ เมื่อเสด็จมาตรวจการคณะสงค์และตรวจการศึกษา) เป็นสถานที่เรียนและได้รับพระราชทานให้ใช้เป็นโรงเรียนได้ นับได้ว่าองค์พระที่นั่งมูลมณเฑียรเป็นอาคารเรียนหลังแรกของโรงเรียน พ.ศ. 2499 ฯพณฯท่าน จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี 

ดำเนินการให้กระทรวง         ศึกษาธิการจัดซื้อที่ดินเพื่อก่อสร้างโรงเรียนหลังใหม่ให้กว้างขว้างกว่าเดิม กระทรวงศึกษาธิการได้ติดต่อซื้อที่ดินส่วนหนึ่งของชาวบ้าน ทางทิศเหนือของวัดเขมาภิรตารามอีก 13 ไร่ 86 วา และรวมกับที่ดินของวัดอีก 3 ไร่ 1 งาน 80 ตารางวา รวมเป็นเนื้อที่ 16 ไร่ 2 งาน 66 ตารางวา ทำการปรับปรุงพื้นดินดำเนินการก่อสร้าง วางศิลาฤกษ์เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2496 โดยมี ฯพณฯท่าน พล.อ.มังกร พรหมโยธี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ เป็นประธาน สร้างอาคาร ค.ส.ล.2 ชั้นแบบไทยจำนวน 22 ห้องเรียน (ปัจจุบัน คือ อาคาร 1) เปิดใช้เมื่อวันที่ 25 มิถุนายน 2497 ฯพณฯท่าน จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นประธานพิธีเปิดใช้เป็นอาคารเรียนของโรงเรียนวัดเขมาภิรตาราม

พ.ศ. 2513 โรงเรียนได้รับการอนุมัติให้สร้างอาคารเรียน 3 ชั้น อีก 1 หลังจำนวน 18 ห้องเรียนทางด้านทิศตะวันตก ดร.ก่อ สวัสดิพาณิชย์ อธิบดีกรมสามัญศึกษา ได้มาเป็นประธานพิธีเปิดเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2514 (ปัจจุบัน คือ อาคาร 2) พ.ศ. 2516 ได้งบประมาณก่อสร้างอาคารเรียน 4 ชั้น 12 ห้องเพิ่มขึ้นอีก 1 หลัง (ปัจจุบัน คือ อาคาร 4) พ.ศ. 2523 โรงเรียนได้รับงบประมาณสร้างอาคารพิเศษ 1 หลัง (ปัจจุบัน คือ อาคาร 5)